تغذیه

مقدمه:  به كليه خانم های باردار توصيه می شود روزانه از هر چهار گروه غذايی اصلی به مقدار كافی و متنوع مصرف نمايند. همچنين صبحانه را بطور كامل ميل كنند. صبحانه می تواند شامل نان و پنير، نان و كره و مربا، نان و كره و عسل يا نان و تخم مرغ به همراه يك ليوان شير باشد. خوراك عدسی و انواع آش ها كه در برخی مناطق كشور مرسوم است همراه با نان نيز غذای مناسبی برای صبحانه است. استفاده از سبزی هايی مثل گوجه فرنگی، خيار و يا ميوه هايی مثل هندوانه، خربزه و انگور همراه با نان و پنير در وعده صبحانه بسيار مفيد است. استفاده از ساير ميوه ها و آب ميوه طبيعی مانند آب پرتقال نيز برای صبحانه توصيه می شود. استفاده از مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل نیز برای اطمینان از دریافت تمام مواد مغذی مورد نیاز مفید است.

مراقبتهای تغذيه اي در بارداری و شيردهی

مراقبت های تغذیه ای كه در دوران بارداری لازم است توسط پزشک يا كارشناس مامايی پيگيری شوند عبارتند از:

  • ارزيابی تغذيه خانم های باردار و شيرده

  • آموزش تغذيه مناسب برای خانم های باردار و شيرده

  • آموزش نحوه مصرف مكمل های ویژه دوران بارداری و شیردهی

  • ثبت و پی گيری وزن گيری در طول بارداری طبق برنامه زمانبندی تعيين شده

ارزيابی وضعيت تغذيه

ارزيابی وضعيت تغذيه خانم های باردار در اولين مراجعه آنان نزد پزشک يا ماما (اولين ملاقات بارداری)، در تامين سلامت مادر و جنين نقش مهمی دارد. هــدف از ايـــن ارزيابی شناسايی زنان در معرض خطر سوء تغذيه  و ارائه آموزشهای لازم به آنان است.

در اين ارزيابی پزشک يا ماما ضمن مرور برخی اطلاعات اوليه خانم باردار در فرم مراقبت بارداری او از جمله سن، وزن، نمايه توده بدنی و تعداد زايمان ها، وضعيت تغذيه خانم باردار مانند مصرف مقادير كافی مواد غذايی از هر 4 گروه اصلی و همچنين مكمل های دارويی و غذایی را از او سوال مي كنند و در فرم مراقبت بارداری ثبت می نمايند.

به علت اين كه برنامه مدونی برای مراجعات مادران شيرده به مراكز بهداشتی درمانی وجود ندارد، در مورد ارزيابی تغذيه مادران شيرده لازم است به خانم های باردار اهميت تغذيه و مصرف انواع مواد غذايی در دوران شيردهی خصوصا در مورد مصرف انواع لبنيات به ميزان كافی آموزش داده شود.

اصول تغذيه صحيح

تغذيه صحيح و مناسب به معنی بيشتر خوردن نيست و خانم های باردار و شيرده می توانند بدون داشتن رژيم مخصوص و جداگانه مقدار بيشتری از غذای خانواده را نسبت به قبل از دوران بارداری مصرف كنند.

خانم های باردار و شيرده هم بايد مانند ساير افراد خانواده هر روز از 4 گروه غذايی اصلی استفاده كنند. آنچه كه در تغذيه خانم باردار اهميت دارد رعايت تنوع و تعادل در مصرف مواد غذايی می باشد. استفاده از مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل، برای کسب اطمینان از دریافت تمام مواد مغذی ضروری در این دوران مفید است.

تعادل و تنوع در برنامه غذايي روزانه

بهترين راه برای اطمينان از مصرف متعادل و متنوع مواد غذايی استفاده از همه گروههای اصلی غذايی يعنی گروه نان و غلات، گروه ميوه ها و سبزيها، گروه شير و لبنيات و گروه گوشت، تخم مرغ، حبوبات و مغزها است.

تعادل به معنی مصرف مقادير كافی از مواد غذايی است و تنوع يعنی مصرف انواع مواد غذايی كه در گروههای غذايی قرار دارند. در هر گروه غذايی، مواد غذايی با ارزش غذايی تقريبا يكسان قرار دارند و می توان از يكی بجای ديگری استفاده كرد.

انرژي و مواد مغذي مورد نياز در دوران بارداري و شيردهي

انرژی: انرژی مصرفی مادر باردار علاوه بر تامين انرژی مورد نياز مادر و افزايش کار قلب و عروق، صرف رشد جنين، جفت و رحم می شود. به منظور تامين افزايش وزن كافی، ذخيره چربی و پيشگيری از کمبود پروتئين، نياز به انرژی در سه ماهه دوم و سوم بارداری به طور متوسط 300 كيلوكالری در روز افزايش می يابد و توزيع آن به شكلی است كه در 14 هفته  اول روزانه 150 كيلوكالری و از هفته 15 تا زمان زايمان 350 كيلوكالری افزايش نياز وجود دارد. بنابر اين مقدار غذای مصرفی در سه ماهه دوم و سوم بايد بيشتر از سه ماهه اول باشد تا كالری مورد نياز خانم باردار تامين شود. البته در موارد چند قلويی، شيردهی همزمان با بارداری، كم وزنی پيش از بارداري و افزايش وزن ناكافی در دوران بارداری، انرژی و حتی ريزمغذی های بيشتری مورد نياز می باشد. در اين صورت از انواع مواد غذايی به مقدار بيشتری بايد مصرف شود. نسبت منابع تامين کننده انرژی در دوران بارداری مشابه پيش از بارداری است: 20-15 درصد از پروتئين ها،60-55 درصد از کربوهيدرات ها و كمتر از 30 درصد از چربی ها.

ميزان افزايش نياز به انرژی در دوران شيردهی به طور متوسط 500 كيلوكالری در روز است.

پروتئين: در دوران بارداری سوخت و ساز كل پروتئين بدن افزايش می يابد و مقداری از پروتئين صرف رشد و نمو جنين، تشكيل جفت، خون، مايع آمنيوتيک و حفظ بافتهای بدن مادر در اين دوران می شود. بر اساس مقدار توصيه شده روزانه مواد مغذی (RDA) پروتئين مورد نياز روزانه در دوران بارداری 15 گرم و در دوران شيردهی 20 گرم بيشتر از مقادير توصيه شده برای زنان قبل از بارداری می باشد. در چند قلوزايی نياز به پروتئين بيشتــر از مقــدار فوق خواهد بود.

كربوهيدرات: نقش اصلی كربوهيدرات ها تامين انرژی برای سلول های بدن به ويژه مغز و سيستم عصبی، گلبول های قرمز و سفيد خون و مدولای كليه است. در بارداری جنين از گلوكز به عنوان منبع اصلی انرژی استفاده می كند. انتقال گلوكز از مادر به جنين حدود 17 تا 26 گرم در روز تخمين زده شده است. تا پايان بارداری همه اين گلوكز توسط مغز جنين مصرف می شود. بر اساس مقدار توصيه شده روزانه مواد مغذی (RDA) ميزان نياز به كربوهيدرات ها در بارداری حدود 175 گرم در روز است.

چربی: چربی منبع بزرگ انرژی برای بدن است و به جذب ويتامين های محلول در چربی و كاروتنوئيدها كمک می كند. در مغز در حال تكامل جنين و شيرخوار (طی 2 سال اول زندگی) به مقدار زيادی DHA (دوکوزا هگزانوئيک اسيد) و اسيد چرب ضروری امگا 3 تجمع می يابد. در صورت داشتن رژيم غذايی امگا 3 و امگا 6 نيازی به مصرف اضافه اين دو اسيد چرب به شكل مكمل نيست. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی نسبت های مناسب از امگا 3 و امگا 6 است و با AA و DHA نیز غنی شده و با مصرف آن نیاز به اسیدهای چرب ضروری تامین می شود.

ويتامين ها

ويتامين A: در دوران بــارداری و شيردهی به علت نياز جنين و نوزاد به ويتامين A، مقدار مورد نياز افزايش می يابد. بارداری های مكرر و با فاصله كم موجب كاهش ذخاير ويتامين A بدن خانم ها و در نهايت كاهش ذخاير اين ويتامين در شيرخوار به ويژه در شش ماهه اول زندگی می شود. بنابراين توصيه می شود خانم های باردار در برنامه غذايی روزانه خود از منابع غذايی ويتامين A استفاده نمايند. ميزان افزايش نياز مادران باردار به اين ويتامين حدود 50 ميکروگرم در روز است. طبق نتايج مطالعه پژوهشی در وضعيت ريز مغذی های زنان باردار پنج ماهه و بيشتر که درسال 1380 در سطح کشوری صورت گرفت متوسط کمبود خفیف و شدید این ویتامین در کشور 7% در مناطق روستایی و 15% در مناطق شهری گزارش شد. بیشترین کمبود در مناطق شهری هرمزگان، بوشهر  و جنوب خراسان به میزان 34% می باشد. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی مقادیر مناسب از ویتامین A می باشد و با مصرف آن نیاز به این ویتامین تامین می شود.

ويتامين D: ويتامين D به جذب كلسيم و فسفر از دستگاه گوارش کمک می کند. در دوران بارداری مکمل ويتامين D سبب افزايش غلظت ويتامينD  در گردش خون و افزايش كلسيم در بدن جنين می شود. بنابراين نياز به اين ويتامين در بارداری افزايش می يابد و مقدار كمی از ویتامین D از مادر به جنين منتقل می شود. در دوران شيردهی نيز نياز به اين ويتامين زیاد است. استفاده از نور مستقيم خورشيد بهترين منبع برای توليد ويتامين D در بدن است. بنابراين به زنان باردار و شيرده توصيه می شود که روزانه حداقل به مدت 10 دقيقه دست و صورت خود را در معرض نور مستقيم خورشيد قرار دهند. به علاوه مصرف منابع غذايی غنی از اين ويتامين توصيه می شود. استفاده از كرم های ضد آفتاب مانع از جذب نور خورشيد و توليد ويتامين D در بدن می شود.  مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی مقادیر مناسب از ویتامین D می باشد و با مصرف آن نیاز به این ویتامین تامین می شود.

متوسط کمبود خفیف و شدید این ویتامین در کشور 30% در مناطق روستایی و 43% در مناطق شهری گزارش شده است. بیشترین کمبود در مناطق شهری استان تهران به میزان 60% و در مناطق روستایی 42% می باشد.

ويتامين E، )آلفا توکوفرول(: ويتامين E نوعی آنتی اكسيدان است. اگر مادر بارداری دچار كمبود اين ويتامين نباشد نياز او نسبت به قبل از بارداری تغيير نخواهد كرد. منابع غذايی اين ويتامين عبارتند از انواع روغن های گياهی مانند جوانه گندم، آفتابگردان، زرده تخم مرغ، مغزها و سبزی های با برگ تيره رنگ. (توجه: روغن ذرت، جزء منبع غذايی ويتامين نيست). در بارداری غلظت آلفا توكوفرول در خون افزايش می يابد و از طريق جفت به جنين منتقل می شود. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی مقادیر مناسب از ویتامین E می باشد و با مصرف آن نیاز به این ویتامین تامین می شود.

ويتامین K: نياز به اين ويتامين نيز مانند ويتامين E در بارداری و شيردهی افزايش نمی يابد و مقدار مورد نياز روزانه آن مانند قبل از بارداری است ولی مصرف آن در این دوران ضروری است. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی مقادیر مناسب از ویتامین K می باشد و با مصرف آن نیاز به این ویتامین تامین می شود.

تيامين، ريبوفلاوين و نياسين (ویتامین های B1، B2، B3): با توجه به افزايش انرژی مورد نياز روزانه در دوران بارداری و شيردهی و نقش اين سه ويتامين در متابوليسم كربوهيدرات ها، نياز به اين ويتامينها (به ويژه تيامين به ميزان 30%) در اين دوران افزايش می يابد. بنابراين مصرف منابع غذايی حاوی اين ويتامين ها توصيه می شود. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی مقادیر مناسب از ویتامین های B1، B2 و B3 می باشد و با مصرف آن نیاز به این ویتامین ها تامین می شود.

پيريدوكسين (ویتامین B6): نياز به ويتامین B6 به دليل نقش اين ويتامين در سنتز پروتئينها تا 46% افزايش می يابد. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی مقادیر مناسب از ویتامین B6 می باشد و با مصرف آن نیاز به این ویتامین تامین می شود.

فولات (اسيد فوليک): در دوران بارداری به علت توليد بيشتر گلبولهای قرمز خون و شكل گيری دستگاه عصبی جنين نياز به اسيد فوليک تا 50% افزايش می يابد. در دوران شيردهی نيز نياز به اين ويتامين نسبت به دوران قبل از بارداری همچنان بالا است. لازم است علاوه برتوصيه به مصرف منابع غنی اسيد فوليک، مكمل آن نيز طبق دستور العمل كشوری به ميزان 400 ميكروگرم در روز برای خانم های باردار تجويز شود. مصرف به موقع و كافی اين ويتامين از ايجاد ضايعات عصبی خصوصا نقص مادرزادی لوله عصبی (NDT) پیشگيری می كند. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی مقادیر مناسب از اسید فولیک می باشد و با مصرف آن نیاز به این ویتامین تامین می شود.

ويتامین B12: با توجه به نقش اين ويتامين در عملكرد سيستم عصبی، تقسيم سلولی و خون سازی، نياز به آن در دوران بارداری اندكی افزايش می يابد . مصرف مكمل ويتامين B12 خصوصا در مادران باردار گياهخوار ضروری است. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی مقادیر مناسب از ویتامین B12 می باشد و با مصرف آن نیاز به این ویتامین تامین می شود.

ويتامين  C: نياز به ويتامين C در دوران بارداری و خصوصا شيردهی افزايش می يابد اما كمبود آن در اين شرايط نادر است. با این حال مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی مقادیر مناسب از ویتامین C می باشد و با مصرف آن نیاز به این ویتامین تامین می شود.

امـلاح

كلسيم: كلسيــم مورد نياز روزانه خانم های باردار به دلايل مختلف از جمله استخوان سازی و تشكيل جوانه های دندان در جنين و پيشگيری از برداشت املاح از استخوانهای مادر، به ويژه در سه ماهه سوم بارداری و دوران شيردهی افزايش می يابد. لازم است جهت تامين اين ماده معدنی مهم به خانم باردار و شيرده مصرف مواد غذايی گروه شير و لبنيات به ميزان لازم و كافی توصيه شود. كلسيـم مــورد نياز خانم های باردار و شيرده زير 18 سال 1300 و بالای 18 سال 1000 ميلی گرم در روز می باشد. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل غنی از کلسیم می باشد و با مصرف آن نیاز به این ماده معدنی ضروری تامین می شود.

آهن: وجود آهن برای توليد گلبولهای قرمز خون، افزايش هموگلوبين، رشد و نمو و تامين ذخاير كبدی جنين ضروری است. بنابراين نياز به آهن در دوران بارداری تا حد دو برابر افزايش می يابد و در دوران شيردهی به حد نياز قبل از بارداری می رسد. مصرف مكمل آهن علاوه بر منابع غذايی غنی از آهن طبق دستور العمل كشوری توصيه می شود. نياز به آهن در مادران باردار گياهخوار حدود 8/1 برابر ساير مادران باردار است.

متوسط آنمی فقر آهن درکشور 25-20% و بیشترین شیوع آن در جنوب خراسان، سیستان و بلوچستان وجنوب کرمان بین 50-37% با شیوع بیشتر در مناطق روستایی گزارش شده است. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل غنی شده با آهن می باشد و با مصرف آن نیاز به این ماده معدنی مهم تامین می شود.

يد: با تـــوجه به نقش يد در متابوليسم بدن و توليد انرژی و نيز تكامل مغز جنين، ميزان يد مورد نياز در دوران بـارداری افزايش می يــابـد، به طوری كه كمبود يد در دوران بارداری منجر به عقب ماندگی ذهنی، هيپوتيروئيدی و گواتر و در شكل شديد آن كرتينيسم در نوزاد می گردد. همچنين نياز بــه مصــرف منابـــع غنی از يد (مانند انواع  ماهی) در دوران شيردهی بيش از دوران بارداری می باشد. مصرف زياد يد نيز در دوران بارداری منجر به بروز گواتر و هيپوتيروئيدی در نوزاد می شود. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی مقادیر مناسب ید می باشد و با مصرف آن نیاز به این ماده معدنی حیاتی تامین می شود.

روی: كمبود روی در بدن مادر می تواند سبب طولانی شدن زايمان، زايمان زودرس، IUGR، اثر تراتوژنی و مرگ جنين شود. روی نقش مهمی در سنتز DNA و RNA دارد. با توجه به نقش مهم روی در متابوليسم سلولی، نياز به آن در بارداری و خصوصا شيردهی افزايش می يابد و مصرف منابع غنی از روی در این دوران توصيه می گردد. نياز به روی در گياخواران تا 50% بیشتر از سایر افراد می باشد. متوسط کمبود این ریز مغذی درکشور 42-38% با شیوع بیشتر در مناطق روستایی گزارش شده است. بیشترین شیوع این کمبود در مناطق شهری جنوب خراسان، سیستان و بلوچستان و جنوب کرمان تا 61% می باشد. مکمل غذایی دوران بارداری و شیردهی لیدی میل حاوی مقادیر مناسب از روی می باشد و با مصرف آن نیاز به این ماده معدنی مهم تامین می شود.

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به شرکت بهداشت کار می باشد.